RBS-sagan: Voru endalok alþjóða-banka-leiksins eðlileg afleiðing af gjörðum leikmanna sem nýttu sér frelsi til athafna og æðis með löglegum og miskunnarlausum hætti ?

Ég rakst á fróðlegan heimildaþátt á netinu um helgina um útrásarsögu  Royal Bank of Scotland (RBS) og áhrifamikla stjórnarhætti ungs manns, Fred Goodwin, sem leiddi bankann frá því að vera áreiðanlega og trausta  skoska fjármálastofnun í huga Skota og umheimsins í að verða umsvifamestu fjársýslustofnun heims á innan við 10 árum eða skömmu áður en bankann var settur í fallhlíf Gordon Brown sem neyddist til að færa bankanum 24,1 milljarða punda frá bresku þjóðinni 2 klukkustundum fyrir hrun hans.  Já, Þetta er tala í krónum sem samsvarar um tíföldum tekjum íslenska ríkisins á árinu 2010. – um 4750 milljarðar króna.  Mr. Goodwin kvaddi leikvöllinn hjá RBS með eftirlaunasamning upp á 67 milljónir króna á ári eftir að hafa gefið eftir um helming af áunnum réttindum sínum samkvæmt leikreglum. Jú, hann sagðist vera „sorry“, eftir að einn hluthafinn á síðasta hluthafafundinum gat þess að hafa aldrei heyrt Fred segja það orð.

Leikur er manninum ljúfur. Í drengjabúðum Höskuldar og Vilhjálms á síðustu öld var sungið á kvöldvökum „góðir og glaðir drengir gera sér allt að leik“. Við þekkjum einnig að það hefur þótt merki um jákvæðni að lít svo á að lífið sé leikur. Á hinn bóginn er það ekki nýtt í okkar máli að tala um ljótan leik. Og þá ekki nauðsynlegt að leikurinn varði við lög til að teljast ljótur.

Þótt liðnir séu yfir 13 ársfjórðungar frá því að íslenska fjársýsluliðið var dæmt úr leik í kjölfar hruns á eftirspurn eftir þátttöku í alþjóðlega fjármálaleiknum er umræðan enn fyrirferðarmikil um að hægt hafi verið að gera hitt og þetta til að komast hjá stórtapi í þeim leik. Til að verja þá tilgátu hefur umræðan um sökudólga á útreið Íslendinga í leiknum sífellt færst aftar í sögunni um aukningu á frelsi í meðferð fjármuna. Lítill ágreiningur er um það að með einkavæðingu bankanna og inngöngu okkar í evrópska efnahagssambandið (ESS) var boðið upp á það að efnilegir fjársýslumenn gætu haslað sér völl á alþjóðlegum mörkuðum. Bestu menn bentu á að sú vegferð gæti reynst þjóðinni heilladrjúg þótt varhugaverð gæti verið einnig. Hróplegt óréttlæti virðist felast í því að leitast við að maka ábyrgð á endalokum Íslands í alþjóða-fjármálaleiknum, á einhvern mann í okkar landi. Mögulega ólögleg íslenska bankastarfsemi er hins vegar önnur ella sem þarf að krifja til mergjar enda getur hún grasserað óháð þátttöku í alþjóðlegum fjármálaleikjum.

Ýmsir hafa stigið fram til að minna á mikilvægi þess að þegnarnir búi hér eftir sem hingað til við frelsi til athafna og æðis svo tryggja megi endurreisn, viðhald og vöxt hagkerfisins. Að mikilvægt sé að regluverk á markaði verði einfalt og skýrt svo það hindri ekki þróun nýsköpunar af ýmsum toga. Áréttað hefur verið að frelsinu sé ekki um að kenna hver endalok urðu í efstu deild alþjóða-fjármálaleiksins. Að vandinn hafi öðru fremur legið í siðferði þeirra sem hraðast brugðust við nýjum tækifærum og mesta hreyfigetu höfðu á leikvellinum þegar líða tók á leikinn. Til varnar frelsishugsuninni á mörkuðum hefur m.a. verið bent á mikilvægi þess að áhrifavaldar á markaði búi yfir og sýni í verki siðgæði sem endurspeglast í dæmisögunni um miskunnsama Samverjann.

Aðrir hafa bent á að stigagjöfin í fjármálaleiknum sé ekki réttlát.  Að  reikningsskilareglur og löggjöf um hlutafélög þurfi að bæta ef gera á ráð fyrir að stjórnendur sýni ekki af sér háttvísi miskunnsama Samverjans. Ef til vill var dómsmálið sem Ford tapaði á fimmta áratug síðustu alda dæmi um eitthvað sem nota mætti í umræðu um miskunnsaman stjórnanda og rekstrarform.  Ford vildi endurgreiða viðskiptavinum sínum hluta af kaupverði ökutækja þar sem hagnaður frá rekstri var mun meiri en honum þótti réttlátt að sitja uppi með sjálfum. Málið fór fyrir dóm að ósk annarra hluthafa og  miskunnsami frumkvöðullinn og stjórnandinn varð að lúta í gras fyrir lögum um hlutafélög- endurgreiðslan bönnuð. Ekki svo að skilja að ég telji eðlilegt að skilgreina fyrir allar rekstrareiningar hámarks arðsemi eða framlegð en sagan kom upp í þessu  innslagi um miskunnsemi og rekstrarform.

Getur verið að okkar verkefni  sé að leggja grunn að samfélagslega ábyrgum sáttmála, sem nær til allra þegna samfélagsins, með hlutlægari hætti en tíðkast hefur í seinni tíð með notkun á orðinu frelsi?  Að breyttar aðstæður í samfélaginu kalli  á sameiginlegan skilning og nýjar áherslur á orð eins og réttlæti, lífsgæði, samkeppni og framfarir og skilgreina leikreglur á mörkuðum með öðrum hætti en meintu frelsi hefur verið ætlað að gera í seinni tíð í þeim hluta heimsins sem búið hefur við alsnægtir um langt skeið í hlutfallslegum samanburði við þorra jarðarbúa?

Sjá heimidaþáttinn um RBS

Nýsköpunarmiðstöð Íslands á grænni grein – frábært myndskeið á vef NMI um rannsóknir og þróun á nýtingu á innlendu hráefni.

Á heimasíðu NMI er að finna afar jákvæð og fróðleg  kynningarmyndskeið. Nýjasta myndskeiði ber yfirskriftina  „Innlent hráefni - nýsköpun í atvinnulífinu“ sem varpar ljósi á  víðtæka aðkoma stofnunarinnar að eflingu íslensks samfélags með einum eða öðrum hætti. Það sem ég hef svolítið rætt um tækifæri okkar til framleiðslu og notkunar á lífeldsneyti vil ég benda ykkur á spennandi umræðu á því sviði í seinni hluta myndskeiðsins - hér

Í gögnum frá NMI má víða rekast á kjarnagildin, sköpun, snerpa, samstarf, mannauður. Eftir lestu gagna um glæsilega framgöngu stofnunarinnar á liðnum misserum og árum urðu til nokkrar vísur.  
                                                                      
                               Riður braut að bærni landsins,                         
                               birtu varpar á nýja slóð.
                               Eflir framgang og færni mannsins,
                               frumkvöðlasamstarf styrkir þjóð.

                               Fangar afl á ýmsum sviðum,
                               eflir sköpun og mannauð dátt.
                               Nýjung hvetur frá öllum hliðum,
                               hlúir að aflvakans þjóðarsátt.

                               Blæs í seglin og bætir skó,
                               býr svo um að haldi.
                               Temur snerpu  í ólgusjó
                               stjórn á þínu valdi.

                               Leiðir fyrstu farar skref,
                               faramgönguna hvetur.
                               Lítið stoðar þras og þref,
                               því sólin skín um vetur.
 

Á heimasíðu NMÍ má finna eftirfarandi texta: Hlutverk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands er að hvetja til nýsköpunar og efla framgang nýrra hugmynda í íslensku atvinnulífi. Nýsköpun er forsenda fyrir fjölbreytni íslensks atvinnulífs og undirstaða sterkrar samkeppnisstöðu þess. Nýsköpunarmiðstöð Íslands heyrir undir Iðnaðarráðuneytið og starfar eftir lögum um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun (nr. 75/2007). Forstjóri Nýsköpunarmiðstöðvar er prófessor Þorsteinn Ingi Sigfússon.

Sjá myndskeið á heimasíðu NMI – hér

Sjá heimasíðuna Lífeldsneyti.is - hér

Tækniþróunarsjóður á grænni grein – veitir áfrmhaldandi styrk til rannsókna á fýsileika þess að framleiða íslenskt lífeldsneytis úr úrgangi og öðrum lífmassa til nota í samgöngum.

Á heimasíðu Háskólans á Akureyri birtist nýverði afar jákvæð frétt um að Tækniþróunarsjóður hafi veitt verkefninu Lífeldsneyti áframhaldandi styrk til rannsókna á árinu 2012. Verkefnið hófst í ársbyrjun 2010 og mun ljúka í lok þessa árs.  Fréttin er afar gleðileg og veitir þátttakendum svigrúm til að rannsaka enn frekar fýsileika þess að framleiða íslenskt og endurnýjanlegt eldsneyti með sjálfbærum hætti til nota í samgöngum landsmanna. Um er að ræða sannkallað þjóðþrifaverkefni og spennandi að fylgjast með framvindu mála á næstu misserum. Á heimasíðunni lifeldsneiti.is er að finna upplýsingar um verkefnið og þar munu niðurstöður rannsókna verða birtar jafn óðum og þær liggja fyrir.

Sjá frétt á heimasíðu HA: hér

Heimasíðan verkefninsins Lífeldsneyti - hér
 

Hlutfallslega döpur upplifun að hlusta á Sprengisand og Silfrið í dag.

Er ekki tímabært að draga hlutfallslega úr karpræðum um liðna tíð í fjölmiðlum og auka rökræður um aðgerðaráætlanir til að nýta tækifæri þjóðarinnar. Páll Skúlason hefur bent á mikilvægi þess á liðnum misserum að auka rökræðulistina meðal þjóðarinnar og draga úr hlutfallslegu vægi karpræðunnar í samfélaginu. Karpræður geta vissulega haft skemmtanagildi og verið mikilvægar fyrir fjölmiðil sem metur það svo að þær tryggi gott áhorfs (eftirspurn) og öflun auglýsingatekna. Ég leyfi mér þó að kasta fram þeirri tilgátu að eftirspurn eftir rökræðum sé hlutfallslega mun meiri í dag en oft áður  og skora á fyrirtæki sem framkvæma skoðanakannanir að varpa ljósi á eftirspurn almennings eftir rökræðum.  Einnig skora ég á fjölmiðla að fjalla í stórauknum mæli um þau tækifæri sem þjóðin á til að bæta lífsgæði almennings í landinu á næstu misserum og í framtíðinni og efla eftirfylgni og upplýsingagjöf um framvindu málaflokka.  Þá hefur áhugi almennings aukist fyrir því að vita meira um þá sérfræðinga innan stjórnsýslunnar sem kjörnir fulltrúar þurfa að reiða sig á og að skipurit séu aðgengileg sem endurspegla aðkomu þeirra einstaklinga sem bera ábyrgð á meðferð og framvindu málaflokka bak við tjöldin.  

Þörfin á að auka sjálfbærni og örkuöryggi í samgöngum er brýn. Yfir 99% af eldsneyti í samgöngum þjóðarinnar er innflutt og óendurnýjanlegt.

Það er kunnara en frá þurfi að greina að framleiðsla á hefðbundnu jarðefnaeldsneyti (s.s. bensín og dísilolía) eru takmörk sett í heiminum og að talið er að aðgengilegustu og gjöfulustu olíuauðlindir heimsins hafa þegar verið nýttar og/eða fundnar. Eftirspurn eftir eldsneyti í heiminum eykst stöðugt og sú staðreyndi að renna upp fyrir almenningi og ráðamönnum um allan heim að það ferðafrelsi og samgönguöryggi sem við þekkjum í dag verður ekki tryggt fyrir komandi kynslóðir með notkun á hefðbundnu jarðefnaeldsneyti. Notkun á endurnýjanlegu eldsneyti í samgöngum á Íslandi nemur vel innan við 1% af heildar eldsneytisnotkun í landinu í dag.

Í okkar samfélagi og í hinum vestræna heimi telst vélknúið ökutæki nauðsynjavara fyrir fjölskyldu og í mörgum tilfellum fleiri en eitt ökutæki. Ökutækjum í umferð í heiminum fjölgaði að meðaltali um 4,6% á ári á tímabilinu frá 1960-2002. Árið 2002 voru að meðaltali um 7,6 einstaklingar um hvert ökutæki í umferð í heiminum og áætlað að árið 2030 verði aðeins um 3,9 einstaklingar um hvert ökutæki. Að fólksfjöldi í heiminum verði þá kominn yfir 8 milljarða og fjöldi ökutækja yfir 2 milljarða¹. Talið er að árlegar heimtur á hráolíu hafi náð hámarki í heiminum á árunum 2005-2008 og nam þá 74-85 milljónum tunna á dag².

Viðhald og vöxtur hagkerfa í heiminum á mikið undir því að samgöngur eins og við þekkjum þær í dag verði jafn skilvirkar eða skilvirkari en þær hafa verið síðustu áratugina. Það ætti því vart að koma á óvart þótt málsmetandi aðilar um orkumál og efnahagslega og samfélagslega þróun leggi mikla áherslu á að þjóðir heims bregðist strax við og leiti allra leiða til að auka framleiðslu og notkun á endurnýjanlegu lífeldsneyti í samgöngum sínum. Ýmsir ganga svo langt að fullyrða að sjálfstæði þjóða (okkar Íslendinga) liggi við hvernig til takist á komandi árum og áratugum við að auk framleiðslu og notkun á innlendu lífeldsneyti í samgöngum.³ Þá er ónefndur sá mikli og nauðsynlegi umhverfislegi ávinningur sem orkukerfisskiptin geta haft í för með sér og réttlætir einn og sér að miklu verði til kostað svo stemma megi stigu við hlýnunaráhrifum í lofthjúpi jarðar.

Á næstunni munu ég blogga um stöðu mála, næstu skref og spennandi tækifæri til nýtingar á innlendu lífeldsneyti í samgöngum s.s. Líf-Etanól, Líf-Disil, Líf-DEM, Líf-Metan, Líf-Metanól og Líf-Vetni. Jafnframt mun ég ræða um tækifæri til að nýta, vetni sem framleitt er með rafgreiningu á vatni,  metanól sem framleitt er með nýtingu lofttegunda í útblæstri jarðvarmavirkjana og tækifæri til að nýta ramgagn í samgöngum. Fjallað verður um stöðu mála og tækifæri til nýtingar á mismunandi tæknilausnum til orkukerfisskipta í samgöngum sem líkindi standa til að hlutfallslega hagfelt kunni að reynast fyrir okkur að nýta til að drega úr notkun á innfluttu jarðefnaeldsneyti á komandi misserum og árum með umhverfislega skilvirkum hætti  (kr./tonn CO2-ígildi) sem samhliða eykur sjálfbærni þjóðarinnar í samgöngum.

Rétt er að minna á að með orðinu lífeldsneyti er vísað til eldsneytis sem framleitt er úr lífrænu efni, úrgangi eða öðrum lífmassa sem aflað er á yfirborði jarðar með endurnýjanlegum hætti og þá vísað til þess að lífrænt efni myndast við ljóstillífun í náttúrunni með aðkomu sólarljóss, vatns og koltvísýrings í andrúmsloftinu auk næringarefna í jarðvegi.

Sjá einnig vefinn Lífeldsneyti - hér

¹ Sjá töflu-1 bls.5 og töflu-3 bls.20
² Sjá línurit
³ Sjá í lok viðtalsins við Jóhannes Björn í Silfri Egils - hér eða hér

Lífeldsneyti sem jafngildir 47% af bensínnotkun í landinu 2010 má framleiða úr hráefni af túnum sem eru ónotuð í dag – og þá ónefndir fjölmargir aðrir framleiðslumöguleikar s.s úr lífrænum úrgangi frá heimilum og atvinnustarfsemi í landinu.

Samkvæmt gögnum frá Jóni Guðmundssyni hjá Landbúnaðarháskóla Íslands eru um 50.000 hektarar túna ónotaðir í landinu í dag. Með ræktun á vallarfoxgrasi á þessum túnum mætti afla hráefnis til framleiðslu á lífeldsneyti svo nemi að orkuinnihaldi um 87,5 milljónum lítra af lífeldsneyti sem jafngildir um 47% af orkuþörf bensínbílaflotans í landinu á árinu 2010  eða um 28% af samanlagðri orkunotkun bílaflotans á bensín og dísilolíu í landinu 2010 ( sjá útreikning að neðan)¹. 

Þar sem nærri lætur að 35% af dæluverði bensíns sé kostnaður í erlendri mynt í dag og dæluverðið  246kr/L samsvara þessar tölur því að um 7,5 milljarðar sparast  í erlendri mynt á ári við orkuskipti í þessu magni ( 246 kr/L * 0,35 * 87,5 milljó L) . Þá eru umhverfisáhrifin engu minna spennandi þar sem við spörum að brenna jarðefnaeldsneyti sem nemur minni losun á jarðefnakolefni út í lofthjúp jarðar sem samsvarar um 200.000 tonnum af jarðefna-CO2-ígildi á ári (2,325 kg CO2 /L  * 87,5 milljó L). Við bruna á lífeldsneyti losnar ekkert jarðefna-CO2-ígildi út í andrúmsloftið. Þá eru ónefnd þau jákvæðu efnahagslegu áhrif sem aukin framleiðsla og velta víða í samfélgi okkar hefur á lífskjör í landinu.

Athugið að hér er bara verið að skoða hvað hægt væri að gera með nýtingu á túnum sem standa ónotuð í dag.  Fregnir herma jafnframt, að um 75% að ræktanlegu landi í landinu hafi þjóðin aldrei nýtt til ræktunar. Tæknilega getum við nýtt þetta land og fyrirstaðan hlutfallslega lítil miðað við margt af því sem viðhafa þarf í sambærilegum tilgangi víða um heim.

Til útskýringar á forsendum talna:
Hektari er flatamálseining sem spannar 100x100m (10.000 m2) sem samsvarar um tveimur fótboltavöllum. Samkvæmt kynningu Jóns Guðmundssonar við Landbúnaðarháskóla Íslands ( sjá kynningu neðan) gæti ræktun á vallarfoxgrasi á Íslandi skilað um 6,5 tonnum af þurrefni á hektara ( 6,5 tdw/ha) eða orku sem svarar til 1,2-1,6 tonna af jarðefnaeldsneyti á hektara. Af einum hektara mætti sem sé framleiða lífeldsneyti sem jafngildir um 1750 lítrum af jarðefnaeldsneyti.

¹ Útreikningur á framleiðslugetu á lífeldsneyti úr lífmassa frá einum hektara túns:  
Þyngd á eldsneyti 1,4 tonn (miðgildi) = 1400 kg/hektara
Eðlisþyngd jarðefnaeldsneytis að meðaltali er um  0,8 kg/L. 
Af því leiðir að 1,400 kg /ha deilt með  0,8kg/L =  1400/ 0,8 = 1750L/ha af jafngildi jarðefnaeldsneytis.
Fjöldi hektara af ónotuðum túnum í landinu = 50.000 ha
Lítrafjöldinn af jarðefnaeldsneyti sem unnt væri að draga úr notkun á með framleiðslu á lífeldsneyti úr hráefni af þessum túnum er því  50.000 ha * 1750L/ha = 87.5 milljónir L 

Samkvæmt upplýsingum frá Orkusetri í dag brenndi bílafloti okkar Íslendinga um 254 þúsund tonnum á jarðefnaeldsneyti á árinu 2010 (þar af 148 þús. tonnum af bensín og 106 þús. tonnum af olíu)  Eða um  317.500.000 L af jarðefnaeldsneyti á árinu 2010 (254.000.000 kg af jarðefnaeldsneyti / 0,8kg/L)  . Ofangreind framleiðsla á lífeldsneyti ( 87,5 milljón L) næmi því um 27,7% af eldsneytisnotkun bílaflotans í landinu 2010 (87.500.000 L / 317.500.000 L = 0,277).  Ef lífeldsneytið væri eingöngu nýtt í stað bensíns (eðlisþyngd um 0,738) næmi framleiðslan um 47% af bensínnotkun í landinu á árinu 2010 ( 148.000.000 kg af bensíni / 0,738 kg/L  = 200.000.000 L af bensíni og deilum svo þeirri tölu upp í  94.850.949 L af lífeldsneyti og fáum um 47%  (94.850.949L/200.000.000L = 0.474 eða um 47%.)

Gáum einnig að því að við framleiðslu á lífeldsneyti út vallarfoxgrasi fellur til næringarríkt hrat (áburður) sem nýta má til frekari ræktunar á vallarfoxgrasi eða öðrum orkuplöntum (repju) eða til uppgræðslu lands. Og höfum það jafnftramt í huga að við þetta bætist möguleg nýting á öllum úrgangi sem til fellur frá heimilum og atvinnustarfsemi í landinu auk möguleika á að auka nýtingu á ræktanlegu landi sem aldrei hefur verið ræktað áður.

Ég gerði að umtalsefni í bloggi mínu nýverið að mér þætti óheppilegt að rekast á texta í skýrslu Grænu orkunnar sem gerði lítið út tækifærum þjóðarinnar til að nýta tiltekið lífeldsneyti (nútíma-metan) í samgöngum. Ofangreind tækifæri er ein ástæða þess að ég gerði, í góðum anda, aðfinnslu við þann texta skýrslunnar. (hér)

Já , við eru sannarlega ríkari en margir hafa gert sér grein fyrir.  Rík af tækifærum til að tryggja farsæla framvindu þjóðarinnar í samgöngum. Og gott betur en það, tryggja enn frekar orkuöryggi þjóðarinnar með umhverfisvænum og samfélagslega ábyrgum hætti. Það er okkar að nýta tækifærin á okkar vakt.

Stoðefni og mikinn fróðleik er að finna undir tenglunum að neðan:

• Möguleikar í ræktun orkuplantna á Íslandi - Jón Guðmundsson Landbúnaðarháskóla Íslands 2010 - sjá hér
• Ný heimasíða í vinnslu um rannsóknarverkefnið Lífeldsneyti 2011 - sjá hér
• Biofuel production in Iceland ,,Survey of potential raw materials and yields to 2030“ Verkfræðistofan Mannvit, drög að skýrslu  15 október 2010 – sjá hér  
• Skýrsla nefndar um landnotkun - Febrúar 2010 – sjá hér

Samgönguáætlun 2011-2022 til umfjöllunar á Alþingi - Ögmundur Jónason er á grænni grein

Ögmundur Jónason, innanríkisráðherra,  mun hefja umræðu á Alþingi í dag um samgönguáætlun fyrir árin 2011–2022. Áætlunin er metnaðarfull og hlaðin grænum og góðum gildum sem stuðla að lífvænlegri samgöngum.  Brot út áætluninni eru hér að neðan:

1.3 Markmið um umhverfislega sjálfbærar samgöngur

Dregið verði úr neikvæðum umhverfisáhrifum samgangna með það að markmiði að þær verði umhverfislega sjálfbærar. Stefnt verði að því að losun gróðurhúsalofttegunda vegna samgangna verði undir 750 Gg (750 þúsund tonnum) árið 2020, sem er 23% samdráttur frá 2008. Markmiðið er í samræmi við aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum.

 Markvissar aðgerðir miði að minni notkun jarðefnaeldsneytis og að samgöngutæki nýti orku sem framleidd er með endurnýjanlegum orkugjöfum, auk orkusparandi aðgerða fyrir eldri farartæki.

Efldar verði rannsóknir sem miða að sjálfbærni í framleiðslu á vistvænum orkugjöfum og aukinni hagkvæmni samgöngukerfisins, m.a. með stuðningi við þróun og uppbyggingu innviða og þróun og framleiðslu á innlendu vistvænu eldsneyti.

Áherslur til að ná þessu markmiði eru m.a.:

b.     Unnin verði aðgerðaáætlun um aukin loftgæði í helstu þéttbýliskjörnum í samstarfi við sveitarfélögin.

e.     Stuðlað verði að nýtingu umhverfislega skilvirkra orkugjafa (kr./tonn CO2-ígildi).

f.     Breytt verði skattlagningu á ökutæki með það að markmiði að hvati sé til kaupa á sparneytnum ökutækjum og eins þeim sem nota umhverfisvæna orkugjafa.

g.     Sérleyfi og einkaleyfi til aksturs verði háð skilyrðum um umhverfisvæn samgöngutæki í þeim tilgangi að akstur í atvinnuskyni, sem krefst leyfa, verði í auknum mæli visthæfur. Jafnframt verði gerðar kröfur um að kaup ríkisins á akstursþjónustu séu háð skilyrðum um visthæf ökutæki. Stofnunum ríkisins verði sett ákveðin skilyrði um að þær leitist við að nota ökutæki sem eru sparneytin og hafa lágt CO2-gildi í útblæstri.

k.     Auknar verði rannsóknir á umhverfisvænum orkugjöfum, orkusparnaði og aðgerðum til að draga úr mengun vegna brennisteins, kolmónoxíðs (CO), koltvísýrings (CO2) og niturefna (NOx) frá skipavélum.
 
Sjá þingsályktunartillögu í heild
 

Við eigum tækifæri til að nýta íslenskt lífeldsneyti í stórauknum mæli í samgöngum – verkefnið kallar á skýra og gagnsæja markmiðssetningu og skilvirka fararstjórn.

Birgðastaða í landinu fyrir hefðbundið jarðefnaeldsneyti samsvarar að jafnaði 2-3 vikna eftirspurn og gæti að hámarki annað eftirspurn í um 2  mánuði ef allar vottaðar birgðastöðvar fyrir eldsneyti í landinu væru reglulega fylltar. Mikilvægt er að þjóðinni lánist að nýta þau tækifæri sem hún á til að auka sjálfbæri sýna í samgöngum á næstu árum svo tryggja megi enn frekar orkuöryggi í landinu á næstu áratugum og til lengri tíma litið. 

Það hefur ekki farið fram hjá mörgum sem láta sig málaflokkinn varða að gríðarleg aukning hefur átt sér stað síðastliðin tvö ár í fjölda ökutækja sem nýta metaneldsneyti í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Og svo komið að þótt olíuskip kæmu ekki til landsins í nokkra mánuði gætu hátt í 1000 ökutæki gengið fyrir íslensku metani og haldið uppi vélknúnum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Árangurinn þó ekki meiri en svo að notkun á endurnýjanlegu eldsneyti í samgöngum á Íslandi nemur vel innan við 1% af heildar eldsneytisnotkun í  landinu í dag. 

Rannsóknir standa nú yfir í landinu sem lúta að því að kanna fýsileika þess að framleiða nokkrar tegundir lífeldsneytis úr úrgangi og öðrum lífmassa sem til fellur og/eða hægt er að afla í landinu. Rannsóknarverkefnið Lífeldsneyti miðast við rannsóknir á framleiðslu á  líf-DME , líf-dísil, líf-FTdisil, líf-etanól, líf-metan (nútíma-metan) og líf-vetni. Jafnframt, er horft til þess að framleiðsla á metanóli úr úrgangsplasti (sjá frétt) geti dregið úr innflutningi á bensíni, en blanda má metanóli (3%)  út í bensín og nota á hefðbundna bensínbíla (sjá einnig önnur áform  CRI).  Þá binda margir vonir við að hagkvæmni þess að nýta vetni og rafmagn í samgöngum  muni aukast verulega á næstu árum og áratugum.  Þá eru ýmis verkefni á sviði bílasmíði, hönnunar og þróunar á rafbílum fyrir íslenskar aðstæður afar áhugaverð og verðskulda stuðning.

Við orkukerfiskipti í samgöngum í heiminum þykir viðbúið að mismunar muni gæta milli landa í því hvaða tæknilausn hagkvæmast er að innleiða í miklum mæli.  Við greiningu á valkostum er hvarvetna  lögð mikil áhersla á sjálfbæra þróun, að auka sjálfbæra nýtingu á eldsneyti eða orkuberum og að sjálfbærni þeirra orkukerfa sem samgöngurnar grundvallast á megi verða sem mest – að samgöngurnar grundvallist sem mest á endurnýjanlegu orkukerfi.  Orðin, orkukerfi ökutækja, vísa til þeirra efna og þess búnaðar sem skapar þá orku sem akstur vélknúinna ökutækja  grundvallast á.  Þannig er vakin athygli á því að það eitt að nýta endurnýjanælegan orkugjafa eða orkubera til að knýja för þarf ekki að skapa þann heildarávinning fyrir samfélög eða umhverfið sem sóst er eftir. Lykil atriði er að það orkukerfið sem samgöngurnar grundvallast á auki sjálfbærni í samgöngum samfélaga. 

Enginn ágreiningur er um það að mikið hagræði er því samfara að geta nýtt innlent lífeldsneyti í samgöngum á  núverandi bílaflota og önnur samgöngutæki.  Enginn ágreiningur er heldur um það að mikil þróun hefur átt sér stað á síðustu árum á núverandi brunavélum sem nýtt geta lífeldsneyti í akstri með eða án samnýtingar á raforku. Líkindi standa til að samgöngur í heiminum á fyrrihluta þessarar aldar (hið minnsta) muni að stærstum hluta grundvallast á brunavélinni eins og verið hefur. Tilgáta sú grundvallast ekki einvörðungu á þeim tíma sem það tekur að skipta út ökutækjum almennt og þeirri tækni sem stuðst er við í samgöngum í heiminum í dag, heldur ekki síður vegna þess að heildar ávinningur af notkun brunavélanna þykir fyrirsjáanlega standast vel samanburð við þá valkosti sem komið hafa fram og kynntir hafa verið - hvort heldur um er að ræða umhverfislegan eða efnahagslegan ávinning.

Orðið sjálfbær þróun vísa til þriggja stoða sem þurfa að vera til staðar svo breytni okkar mannanna megi verða samfélagslega ábyrg og í sem mestri sátt við umhverfið- með hætti sem tryggir að komandi kynslóðir eigi val um að viðhafa það sama og við gerum í dag. Orðið sjálfbærni (e. sustainability) hefur svipaða merkingu og sjálfbær þróun og er gjarnan notað í umræðu um kerfisbreytingu í samgöngum svo dæmi sé tekið. Með orðunum sjálfbærni í samgöngum er í fyrsta lagi mikið kapp lagt á að samgöngur raski sem minnst jafnvægi í umhverfi okkar og náttúrunni. Sóst er eftir að innleiðing nýrra tæknilausna skapi heildrænt séð sem mestan viðsnúning í losun gróðurhúsalofttegunda svo stemma megi stigu við hlýnunaráhrifum í lofthjúpi jarðar. Og jafnframt hefur þörfin fyrir hreinna nærumhverfi í stórborgum heimsins kallað á miklar breytingar í samgöngum innan borgarmarka.  Í öðru lagi fangar orðið sjálfbærni mat á efnahagslegum áhrifum breytinganna á samfélög, atvinnustarfsemi og einstaklinga enda vart árangurs að vænta á frjálsum markaði ef efnahagslegar forsendur fyrir breytingunum eru ekki til staðar. Í þriðja lagi varpar orðið sjálfbærni ljósi á félagslega þætti breytinga og ávinning þess að breytingarnar styrki samfélög, auki orkukerfis-og samgönguöryggi þeirra með endurnýjanlegum hætti, og skapi aukin atvinnutækifæri og fjölbreyttara mannlíf.

Gott og vel. Hvar erum við Íslendingar staddir á vegferðinni ?  

Í ársbyrjun 2012 voru hátt í 1000 ökutæki í landinu sem gátu nýtt íslenskt metaneldsneyti í akstri og gerðu það. Þar af flestir ruslabílarnir á höfuðborgarsvæðinu, tveir strætóar, yfir 20 leigubílar, um 70 litlir og millistórir sendibílar, einn stærri vöruflutningsbíll, tveir krókbíllar og á annað hundrað gerðir fólksbíla af ýmsum stærðum. Jafnframt voru nýverið fréttir um framleiðslu á líf-dísil (Orkey) og notkun eldsneytisins í Björgúlfi EA 312 frá Dalvík (sjá frétt).  Þar fyrir utan geta dísilbílar gengið fyrir íslenskum líf-dísil og áform uppi um að stórauka framleiðslu á líf-dísil í landinu á komandi árum. Þá eru einnig hátt á annan tug fólksbíla í landinu sem nýtt geta íslenskt vetni í akstri.  Já,  þetta eru okkar varnir í dag til að tryggja samgönguöryggi og ferðafrelsi í landinu ef olíudreifing í heiminum raskast tímabundið eða verulega.  Þótt afar jákvæð breyting hefur átt sér stað í þessum efnum síðastliðin tvö ár er árangurinn ekki meiri en svo að notkun á endurnýjanlegu eldsneyti í samgöngum á Íslandi nemur vel innan við 1% af heildar eldsneytisnotkun í landinu í dag. 

Staða metanmálefna:

Ég er iðulega spurður að því hvað sé að frétta af málefnum metanvæðingarinnar og svara ég því til að ég sé bjartsýnn á að línurnar fari að skýrast hvað varðar nýja eigendastefnu Metan. Um mitt ár 2011 þótti einsýnt að sala á metaneldneyti ykist um meira en 100% milli áranna 2010 og 2011 og að meiri aukning væri í farvatninu. Um svipað leiti kom fram sú þörf að endurskoða eigendastefnu félagsins og í framhaldi var Jón Björn Skúlason ráðinn framkvæmdastjóri Metan, en hann hefur um árabil sinnt af krafti framgöngu vetnismála í landinu (Íslensk NýOrka). Og stýrði um tíma störfum Grænu orkunnar þar til Sverrir Viðar Hauksson var ráðinn í hans stað. Græna orkan skilaði skýrslu sem birt var þann 22. nóvember 2011.  Þar er meðal annars lagt til að verkefni Grænu orkunnar verði færð til Íslenskrar NýOrku þar sem Jón Björn Skúlason gegnir framkvæmdastjórn.

Í árslok 2011 varð breyting á eignarhaldi í Metan þegar SORPA leysti til sín eignarhluti OR, REI og N1 í félaginu og Metan þar með komið í 100% eigu íbúa á höfuðborgarsvæðinu í gegnum eignarhald í SORPU – sjö sveitarfélög.  Ný eigendastefna fyrir Metan var þar með komin á borð nýrrar stjórnar SORPU og Sverrir Viðar Hauksson (SVH slf) ráðinn sem ráðgjafi um nýja stefnumótun fyrir Metan.      

Þá hafa línu verið að skýrast varðandi tímasetningu á mögulegri metanframleiðslu á Eyjafjarðarsvæðinu og viljayfirlýsing borist frá bæjarstjórn Akureyrarbæjar um metanframleiðslu úr hauggasi frá Glerárhugum á Akureyri. Nýr forstjóri Norðurorku, Ágúst Torfi, sem tók til starf síðastliðið haust, hefur unnið að öflun upplýsinga um tæknilausnir á þeirri vegferð.

Eðlilega verður náið fylgst með framvindu metanmálefna á næstu vikum enda þúsundir einstaklinga sem ferðast um á höfuðborgarsvæðinu daglega í ökutæki knúnu íslensku metaneldsneyti og fjölgar stöðugt. Væntingar eru miklar um að jákvæð skilaboð fari að berast, frá eigendum Metan og öðrum áhrifavöldum og að tilkynnt verði um vilja og áform um að auka framboð og bæta þjónustu fyrir metaneldsneyti á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni.  

Sjá vef í vinnslu um rannsóknarverkefnið sem stutt er af Tækniþróunarsjóði - Lífeldsneyti
Sendið spurningar beint til visindasamfélagsins - hér

Fyrirspurnir einnig velkomnar á netfangið - [e-mail] eða í síma 896-7080

Íþróttamaður ársins – Ólympíuleikarnir hefjast eftir 201 dag

Íþróttamaður ársins var kjörinn í 56. sinn þann 5. janúar síðastliðinn. Hátíðin var glæsileg að vanda og eiga Samtök íþróttafréttamanna miklar þakkir skildar fyrir sitt árlega framtak. Spennan var mikil að vanda þegar niðurstöður í kjörinu voru kynntar og óvissan oft minni um hverjir yrðu í efstu þremur sætunum, enda voru átta íþróttamenn af þeim tíu sem til greina komu tilnefndir í fyrsta sinn.

Heiðar Helguson var kjörinn íþróttamaður ársins – gegnheill baráttumaður og dugnaðarforkur með fágæta skallahæfileika sem skapar ævinlega mikla ógn í fremstu víglínu með félagslið sínu og landsliðinu um margra ára skeið. Ásdís Hjálmsdóttir spjótkastari hafnaði í öðru sæti og Jakob Örn Sigurðarson, körfuknattleiksmaður í þriðja sæti. Og ekki var það til að skemma fyrir að í fyrsta leik eftir útnefninguna varð Heiðar hetja síns félagsliðs með að skor og tryggja félagi sínu dýrmætt stig í breska boltanum.

Heiðar er 37. einstsaklingurinn sem hlotið hefur nafnbótina og 7. knattspyrnumaðurinn, en Ásgeir Sigurvinsson og Eiður Smári Guðjohnsen voru á sínum tíma báðir kjörnir tvisvar sinnum. Rétt er þó að minna á að Samtök íþróttafréttamanna hófu tilnefningu á Íþróttamanni ársins í fyrsta sinn árið 1956 og því fjöldi glæsilegra íþróttamanna sem tengjast ekki sögu kjörsins. Í knattspyrnusögunni á fimmta ártug liðinnar aldar verður á fáa hallað þótt nafn Alberts Guðmundssonar sé sérstaklega nefnt í þessu samhengi og viðbúið að hann hefði fengið nafnbótina nokkrum sinnum ef sambærilegt kjör hefði átt sér stað á hans tíma.

Samkoman var glæsileg og hátíðleg og ræða forsetans, herra Ólafs Ragnars Grímssonar, í afreksflokki að vanda. Hann áréttaði mikilvægi félagasamtaka við uppbyggingu á öflugum samfélögum og vitnaði í fyrirlestur Roberts D. Putnam, prófessors við Harvard háskóla, sem hélt erindi í HÍ á árinu 2011 þar sem fram kom að endurreisn samfélaga ætti mikið undir því að félagasamtök af ýmsum toga væru virk og sterk. Forsetinn gekk svo langt að kasta fram þeirri tilgátu í ræðu sinni  að í þeim efnum væri íþróttahreyfingin á Íslandi í fremstu röð félagasamtaka í landinu – falleg orð á 100 ára afmælisári ÍSÍ frá verndara íþróttahreyfingarinnar síðastliðin 16 ár.

Í tilefni Olympíuleikanna sem haldnir verða í London í sumar flutti breski sendiherrann á Íslandi, Ian Witting, skemmtilegt erindi á samkomunni, óskaði íslenskum íþróttamönnum velgengni á leikunum  og bauð Íslendinga hjartanlega velkomna til Bretlands til að upplifa heimsviðburðinn sem hefst eftir 204 daga (frá fundardegi að telja). Þá hann nefndi dagafjöldan sem er til stefnu og tilkynnti að Bretar væru farnir að telja niður var ekki laust við að greina mætti á svipbrigðum nærstaddra hvort þeim væri ætlað að keppa við bestu íþróttamenn heims á leikunum eða ekki.

Tíminn til stefnu er stuttur en þó nógu langur til þess að nokkrir einstaklingsíþróttamenn gætu bætt getu sína verulega og aukið líkindi þess að Íslendingar eignist íþróttamenn í úrslitakeppni leikanna þar sem allt getur gerst. Fulltrúi slíkra framfara á 200 dögum sat í salnum þetta kvöld, Vilhjálmur Einarsson, en á útmánuðum 1956 þótti hann ekki líklegur til stórræða á Ólýmpíuleikunum í Melbourn í september sama ár. Hann átti best um 15,40m um vorði og sökum framfara um sumarið (15,75m) var það úr að hann fékk að fara á leikana.  Þar bætti hann sig verulega öðru sinni á árinu og hlaut silfurverðlaun í þrístökki með stökki upp á 16,23m.  Framfarirnar hefur hann meðal annars þakkað æfingadvöl í Bromma í Svíþjóð þar sem honum gafst færi á að æfa með bestu stökkvurum Svía um tíma. Síðan þá er liðin rúm hálf öld og staðan sú að fremstu íþróttamenn þjóðarinnar í dag fá ófullnægjandi stuðning við verkefni sín síðustu mánuðina fyrir leikana. Við sem þjóð eigum að gera betur og getum gert það – 201 dagur er til stefnu í dag.
   
Í ræðu forseta ÍSÍ, Ólafs Rafnssonar, kom fram að íþróttahreyfingin mun gera sitt allra besta til að skapa íslenskum íþróttamönnum aðstöðu til að stunda íþrótt sína með árangursríkum hætti en að mikið skorti á að unnt sé að styðja við afreksverkefnin eins og þurfi að gera. Þá kom jafnframt fram í ræðu formanns Samtaka íþróttafréttamanna, eitt árið enn,  að furðu sætir hversu lítill stuðningur hins opinbera hefur verið í gegnum tíðína við markviss verkefni á sviði afreksíþrótta og skoraði formaðurinn, Sigurður Elvar Þórólfsson, á stjórnvöld að gera betur í þeim efnum á þessu ári.
 
Í kjöri Samtak íþróttafréttaritara mætti ætla að samtökin telji að einstaklingsíþróttamenn í frjálsíþróttum, júdó, og sundi séu í dag í hlutfallslega sterkri stöðu til að veita kollegum sínum í heiminum samkeppni á Ólympíuleikunum og leifi ég mér hér að bæta við badminton og skotíþróttum, hið minsta. Á lista yfir alla þá íþróttamenn sem fengu stig í kjörinu, alls 31,  mætti ætla að eftirtaldir einstaklingsíþróttamenn séu að mati samtakanna í hlutfallslega sterkri stöðu sem verðandi þátttakendur á Ólympíuleikunum sem hefjast eftir 201 dag. 

• Ásdís Hjálmsdóttir frjálsíþróttir 
• Kári Steinn Karlsson frjálsíþróttir
• Þormóður Árni Jónsson júdó 
• Eygló Ósk Gústafsdóttir sund 
• Jakob Jóhann Sveinsson sund 
• Jón Margeir Sverrisson íþróttir fatlaðra 
• Erla Dögg Haraldsdóttir sund 

Í stað þess að persónugera eða sérsambandsgera allan stuðning við verkefni afreksíþróttamannanna tel ég ávinning felast í því að nálgast verkefni þeirra heildstætt og veita verkefnum brautargengi,  þá stuttu leið sem eftir er, eftir faglega og ábyrga greiningu á því hvað ráðlegt þykir að viðhafa í hverju verkefni fyrir sig.

Orkukerfisskipti - Rannsóknarverkefninu Lífeldsneyti miðar vel áfram - til mikils er að vinna.

Það er kunnara en frá þurfi að greina að framleiðsla á hefðbundnu jarðefnaeldsneyti (s.s. bensín og dísilolía) eru takmörk sett í heiminum og að talið er að aðgengilegustu og gjöfulustu olíuauðlindir heimsins hafa þegar verið nýttar og/eða fundnar. Eftirspurn eftir eldsneyti í heiminum eykst stöðugt og sú staðreyndi að renna upp fyrir almenningi og ráðamönnum um allan heim að það ferðafrelsi og samgönguöryggi sem við þekkjum í dag verður ekki tryggt fyrir komandi kynslóðir með notkun á hefðbundnu jarðefnaeldsneyti.

Í hinum vestræna heimi telst vélknúið ökutæki nauðsynjavara fyrir fjölskyldu og í mörgum tilfellum fleiri en eitt ökutæki. Ökutækjum í umferð í heiminum fjölgaði að meðaltali um 4,6%¹ á ári á tímabilinu frá 1960-2002. Árið 2002 voru að meðaltali um 7,6 einstaklingar um hvert ökutæki í umferð í heiminum¹ og áætlað að árið 2030 verði aðeins um 3,9 einstaklingar um hvert ökutæki. Að fólksfjöldi í heiminum verði þá kominn yfir 8 milljarða og fjöldi ökutækja yfir 2 milljarða¹.

Viðhald og vöxtur hagkerfa í heiminum á mikið undir því að samgöngur eins og við þekkjum þær í dag verði jafn skilvirkar eða skilvirkari en þær hafa verið síðustu áratugina. Talið er að árlegar heimtur á hráolíu hafi, hins vegar náð hámarki í heiminum á árunum 2005-2008 og nam þá 74-85 milljónum tunna á dag².

Það ætti því vart að koma á óvart þótt málsmetandi aðilar um orkumál og efnahagslega og samfélagslega þróun leggi mikla áherslu á að þjóðir heims bregðist strax við og leiti allra leiða til að auka framleiðslu og notkun á endurnýjanlegu lífeldsneyti í samgöngum sínum. Og ýmsir ganga svo langt að fullyrða að sjálfstæði þjóða (okkar Íslendinga) liggi við hvernig til takist á komandi árum og áratugum við að auk framleiðslu og notkun á innlendu lífeldsneyti í samgöngum. ³ Þá er ónefndur sá mikli og nauðsynlegi umhverfislegi ávinningur sem orkukerfisskiptin geta haft í för með sér og réttlætir einn og sér að miklu verði tjaldað til svo árangri megi ná á þessum vettvangi í framtíðinni.

Þátttakendur í rannsóknarverkefninu Lífeldsneyti komu saman til fundar í starfsaðstöðu SORPU á Álfsnesi föstudaginn 18. nóvember síðastliðinn og ræddu stöðu verþátta og næstu skref. Verkefnip Lífeldsneyti lýtur að því að rannsaka mismunandi leiðir og þróa tækni til að auka framleiðslu á lífeldsneyti úr íslensku hráefni. Rannsóknir miðast við framleiðslumöguleika á etanóli, FT-dísil, metaneldsneyti, metanóli og vetni úr lífmassa sem til fellur í landbúnaði, iðnaði og frá heimilum í landinu.  

Á fundinum kom fram að verkefninu hefur miðað vel áfram þótt sumir verkþættir hafi reynst tafsamari en ráð hafði verið fyrir gert  s.s.  innflutningur á tækjum og búnaði til rannsókna. Verkefnið spannar þrjú ár og er skipt upp í níu verkþætti. Fjórum verkþáttum er lokið með skýrslu og annar verkþáttur vel á veg kominn. Framvinda verkþátta hefur verið góð og að stærstum hluta samkvæmt áætlun.

Virkir þátttakendur í verkefninu Lífeldneyti eru : Háskólinn á Akureyri (UNAK), Landbúnaðarháskóli Íslands, Mannvit, Matís,  Nýsköpunarmiðstöð Íslands og SORPA. Verkefnastjórn er í höndum HA og verkefnastjóri Jóhann Örlygsson .

Verkefnið er styrkt af Tækniþróunarsjóði/ Rannsóknarmiðstöð Íslands (RANNÍS)-   skipan vísinda- og tæknimála  SJÁ HÉR  

Orðið lífeldsneyti vísar til þess að eldsneyti sé unnið úr lífmassa sem til fellur í samfélaginu og unnt að nýta og afla með endurnýjanlegum hætti.

Orðið lífmassi vísar til lífræns efnis sem unnt er að afla og ekki er nýtt í líffræðilegum, efnahagslegum og samfélagslegum ferlum með meiri ávinningi en til framleiðslu á endurnýjanlegri orku/eldsneyti sem nýst getur í stað innflutts jarðefnaeldsneytis.

Stoðefndi í inngangi:
¹ Sjá töflu-1 bls.5 og töflu-3 bls.20 :
² Sjá línurit :
³ Í lok viðtalsins við Jóhannes Björn í Silfri Egils: